Fiilde Çatı Konu Anlatımı ve Örnekleri – 2021

  • 09 Mart 2021
  • 160 kez görüntülendi.

Fiilde Çatı Konu Anlatımı ve Örnekleri – 1

TYT Türkçe Konu Anlatımı sizler için hazırlanmıştır. Fiilde Çatı Konu Anlatımını bu yazımızda görebilirsiniz. Fiilde Çatı Örneklerini de inceleyebilirsiniz. Fiillerin yapılış amaçlarını açıklayan öbekler çatı olarak adlandırılmaktadır. Fiilleri kullanabilmek için çatı konusunun iyi bilinmesi gerekmektedir.Fiilde çatı konu anlatımı ve örnekleri ile bu dersi detaylı bir şekilde öğrenmiş olacaksınız.

Fiilde Çatı Konu Anlatımı

Çatı konusunda öncelikle bilinmesi gereken çatının fiil olan cümlelerde aranabildiğidir. Adı üzerinde Fiilde Çatı fiil soylu cümlelere ait bir özelliktir. İsim soylu cümlelerde çatı aranmaz.

Örnek: Çarşıdan aldığım kırmız bir kazaktı.

Bu cümlede yargı bildiren sözcük yani yüklem ‘kazaktı’ sözcüğüdür. Kazaktı sözcüğü isim soylu bir sözcüktür. İsim soylu sözcükler ek-fiil eklerinden birini ve kişi eki alarak çekimlenirler ve cümlenin yüklemi olurlar. Bu nedenle bu cümlede çatı aranmaz.

Örnek: İçimizi acıtan ince bir sızıydın.

Bu cümlede ise yüklemimiz “sızıydın” sözcüğüdür. Yine isim soylu bir sözcük ek-fiil ve kişi eki alarak çekimlenmiş ve cümlenin yüklemi olmuştur. Bu cümlede de çatı aranmaz.

Not: Cümleler yüklemlerinin yapısına göre fiil cümlesi ve isim cümlesi olmak üzere ikiye ayrılırlar. Yüklemi isim olan cümlelere isim cümlesi; yüklemi fiil olan cümlelere ise fiil cümlesi denir. Bir baka deyişle çatı aranan cümleler iş, oluş ve durum bildiren yani kökü veya gövdesi fiil olan ve kip ve kişi eki alarak çekimlenen fiillerdir.

Fiilde çatı konusunu anlayabilmemiz ve bu konudaki soruları rahat çözebilmemiz için cümlelerin ögeleri konusunu iyi kavramamız gerekmektedir. Çünkü fiilde çatı fiillerin özne ve yüklemle olan ilişkisini göstermektedir. Çatı fiilin aldığı özne çeşidi ile nesne alı almamasına göre çeşitli gruplara ayrılır.

Fiilde Çatı iki ana başlık altında incelenir:

1- Öznesine Göre Çatı

  • Etken Çatılı Fiiller
  • Edilgen Çatılı Fiiller
  • Dönüşlü Çatı
  • İşteş Çatı

2- Nesnesine Göre Çatı

  • Geçişli Fiiller
  • Geçişsiz Fiiller
  • Oldurgan Çatı
  • Ettirgen Çatı

1- Öznesine Göre Çatı (Özne-Yüklem İlişkisi)

 

Etken Çatılı Fiiller

Etken çatılı fiiller yüklemde bahsedilen iş, oluş ve durumu gerçekleştiren ögenin yani öznenin bulunduğu cümlelerdir.

Etken çatılı fiillerde ya gizli özne ya da açık özne bulunur.

Not: Sözde özne veya örtülü öznenin bulunduğu cümleler etken çatılı değillerdir

Örnek:

“Düşmanlar üzerimize sağlam İngiliz kunduralarıyla yürüyorlar.”

Yukarıdaki örnekte yüklemimiz “yürüyorlar” sözcüğüdür. Açık özneyi bulmak için bu cümleye “Yürüme işini yapan kim?” sorusunu sorarız ve cevap olarak “Düşmanlar” cevabını alırız. Bu bizim açık öznemiz olur. Dolayısıyla bu cümle etken çatılı bir cümledir.

Örnek: “Türk köylüsü top arabalarını kendi yorganına sarıp taşıyor.”

Yukarıdaki cümlede yüklemimiz “taşıyorlar” sözcüğüdür. Bu cümleye “Taşıma işini yapan kim?” sorusunu sorduğumuzda cevap olarak “Türk köylüsü” cevabını alırız. Yani açık özneyi bulmuş oluruz. Eylemi yaşan kişi açıkça belli olduğu için bu cümle öznesine göre etken çatılı bir cümledir.

Örnek:

“Bütün gece mumun titrek ışığında kitap okudum.”

Bu cümlede “”Okuma işini yapan kim?” sorusuna “ben” cevabını fiildeki kişi ekinden çıkartarak veririz. Buna gizi özne diyoruz. Gizli öznede de işi yapan kişi belli olduğu için çatısına göre etken bir cümledir.

Edilgen Çatılı Fiiller

Yüklemde bildirilen yargıyı gerçekleştiren kişinin tam olarak bilinmediği cümlelerdir

Edilgen Çatılı fiillerin örtülü öznesi ya da sözde öznesi bulunur.

Edilgen Çatılı fiillerin y getirdiği kahveler bir yüklemleri -l, -n eklerinden birini alır.

Örnek: Kahvecinin getirdiği kahveler bir yudumda içildi.

Sözde Özne                         yüklem

Yukarıdaki örnekte yüklemimiz “içildi” sözcüğüne kim tarafından sorusunu sorduğumuzda cevap alamıyoruz. Bu cümlede işi yapan belli değildir ancak işten etkilenen varlık bulunmaktadır. Buna sözde özne diyoruz.

Örnek: Notlar öğretmenler tarafından işlendi.

Örtülü özne         Yüklem

Bu cümleye “İşleme işini yapan kim?” sorusunun cevabı “Okul personeli tarafından” eklinde verildiği için örtülü öznedir.

Dönüşlü Çatı

Dönüşlü fiiller konusuna geldiğimizde dönüşlülük ve edilgenliğin karıştırıldığını görüyoruz. Öznesi hem işi yapan hem de bu işten etkilenen fiillere “dönüşlü çatılı fiiller” demekteyiz. Burada kullanılan ekler “-l ve -n” ekleridir.

Örnek: Banyodan çıkıp kurulandı. (Kurulanan kim? O, kurulanmadan etkilenen kim? O)

İşteş Çatı

Eğer eylem birden fazla özne tarafından yapılıyorsa buna işteş fiiller denir. İşteşlik yapan ek “-ş” ‘dir.

Örnek: Kuşlar havadauçuştu. (Birliktelik)

Fiilde Çatı Çıkmış Sorular ve Nesnesine Göre Çatı Konu Anlatımı için bir sonraki derse geçebilirsiniz.

 

Fiilde Çatı Konu Anlatımı ve Örnekleri – 2

 

Nesnesine Göre Çatı (Nesne Yüklem İlişkisine Göre)

Geçişli Fiiller

Yüklemin bildirdiği işten etkilenen varlık varsa ya da cümleye böyle bir sözcük eklenebiliyorsa bu cümlelere geçişli cümleler denir. Diğer bir deyişle cümle nesne almışsa ya da alabilecek durumdaysa geçişli fiil denir.

Kısa bir çözüm yolu da yüklemin başına onu kelimesini getirdiğimizde anlamlı oluyorsa geçişli fiildir.

Örnek: Anahtarlarını çantasına koydu.

Nesne            yüklem

Bu cümlede iten etkilenen varlık yani nesne olduğu için geçişli bir fiildir.

Örnek: Ütücüye hepsini verdim.

Bu cümleye “Neyi verdin?” sorusunu sorduğumuzda cümlenin içinde cevabı bulamayız ancak istersek kendimiz “çamaşır” sözcüğünü ekleyebiliriz. Böyle cümleler de nesnesine göre geçişli fiil sayılırlar.

Geçişsiz fiiller

Nesne almamış ve alamayacak durumda olan fiillere denir. Bu cümlelerin yüklemlerine sorulan “Kimi, neyi, ne?” sorularının cevabını alamayız.

Örnek: Yıllardır görmediği annesiyle saatlerce konuştu.

Bu cümlenin yüklemi “Kimi, neyi, ne?” sorularına cevap vermez. Bu sebeple nesnesine göre geçişsiz bir fiildir.

Oldurgan Fiiller

Geçişsiz halde bulunan fiile “-r, -t, -tır” eklerini getirdiğimizde geçişli hale gelmektedir. Bu şekilde yapılmış fiillere “oldurgan fiiller” denir.

Örnek: Yaptığı şakayla tüm sınıfı güldürdü.

Ettirgen Fiiller

Geçişli halde bulunan fiile “-r, -t, -tır” eklerini getirdiğimizdegeçişlilik özelliklerini artırıyoruz. Bu fiillere “ettirgen fiiller” denir. Burada özne işi başka birine yaptırmaktadır.

Örnek: Öğretmen birinci soruyu çözdürdü. (Ettirgen)

Fiilde Çatı Çıkmış Sorular

 

  1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde çatı aranmaz?
  2. A) Başımı çevirip yüzüne bakınca dondu kaldı.
  3. B) Keyifleri bozulmuş insanlar gibi homurdanarak dağıldılar.
  4. C) Her devrin kendine mahsus ölçüleri vardır.
  5. D) Bana karşı husumetlerini o derece artmış görüyorum.

Cevap: C şıkkı doğrudur. Çünkü vardır sözcüğü isim soylu bir sözcüktür ve ek-fiil alarak cümlenin yüklemi olmuştur.

  1. (I) Kıyıları dantel dantel, tepeleri zeytinlerle süslü Orak Adası’nı geçtik. (II) Balıkçı kayıklar güneyli rüzgârlarla salınıp duruyordu, (III) Sonra Çö­kertme Koyu’nda öğle yemeği yedik. (IV) Kaptan demiri toplayıp koydan çıkarken türküdeki Çökertme’nin burası olmadığını söyledi. (V) Yalıkavak beldesinin batı sahilindeki Geriş köyünün altına düşen bölgenin eski adı da Çökertme’ymiş ve türkülere konu olan Halil oralıymış.

Bu parçadaki numaralanmış cümlelerle ilgili olarak aşağıda verilenlerden hangisi yanlıştır?

  1. A) I.cümledeki ikileme sıfat görevindedir.
  2. B) II, cümlenin yüklemi bileşik zamanlıdır.
  3. C) III.cümlede nesne ad tamlamasından oluş­maktadır.
  4. D) IV.cümlenin yüklemi geçişsiz bir fiildir.
  5. E) V. cümlede “da” ile “ve” sözcükleri bağlaçtır.

ÖSS-2007

Cevap: D

  1. (I) İçine kapanmış olan Anadolu dağları, sessi­zliğini, bilge dalgınlığında sürdürür zamanın akışı içinde. (II) Kendi dilince söyler türküsünü, kendi gönlünce sürer yaşamını. (III) Dağlar vardır, yüreğinden eski uygarlıklar gülümser çağımıza. (IV) İşte bundan dolayı birçok efsaneyi bağrında yaşatır bizim Anadolu dağları. (V) Anadolu’nun en eski sahiplerinden şimdikilere değin olanları an­latır bize.

Bu parçadaki numaralanmış cümlelerden hangisinin yüklemi, çatısı bakımından geçiş­sizdir?                                                                    

  1. A) I.      B)      II.            C)III.      D)      IV.      E) V.

(ÖSS 2005)

Cevap: C



*****
EserOzetleri.Com adresini daha hızlı ziyaret edebilmek için Sık Kullanılanlara eklebilirsiniz.
Bunun için Ctrl + D yapmanız yeterlidir.

Ayrıca yorum yaparak düşüncelerinizi kolayca paylaşabilirsiniz.
Yorumlarınız Editörlerimiz tarafından en kısa sürede onaylanacaktır.
Önerileriniz, katkılarınız ve destekleriniz için teşekkür ederiz.
EserOzetleri.Com
*****
Popüler Aramalar

Yazı hakkında görüşlerinizi belirtmek istermisiniz?