Cihannüma | Kâtip Çelebi

  • 28 Aralık 2021
  • 27 kez görüntülendi.

Cihannüma | Katip Çelebi

Cihannüma Eseri Hakkında

Cihannüma 17. asır bilginlerinden Katip Çelebi tarafından yazılmış ilk sistematik coğrafya kitabı olarak karşımıza çıkmaktadır. Katip Çelebi’nin en önemli eseri olarak değerlendirebiliriz. Arapça, farsça, Türkçe yazılmış coğrafya kitaplarının yetersiz olduğu Batı’daki coğrafya kitaplarının ve bilime verilen önemi anlatılan eser belki de “Çok gezen mi bilir çok okuyan mı?” sorusuna cevap niteliğindedir.

 

Cihannüma Özellikleri

Kâtip Çelebi tarafından yazılan Cihannüma adlı eser iki bölümden oluşur birinci bölümde deniz, nehir ve adalar anlatılır. İkinci bölümde ülkeler ve karalar anlatılır. Eserin tamamlanmış hali bugün elimizde değildir, eserin tamamlanamadığı yönündeki bilgiler bilim dünyasında ağır basmaktadır. Bugün elimize ulaşan nüshalarından anladığımız kadarıyla esere Kâtip Çelebi iki defa başlamış; ama bitirememiştir.

 

Cihannüma Yazarı

Cihannüma Kâtip Çelebi tarafından yazılmıştır.

Cihannüma Türü

Cihannüma düz yazı türünde öğretici bir coğrafya kitabıdır.

 

Cihannüma özeti, içeriği, konusu

Girit seferi dolayısıyla haritalara ve coğrafya kitaplarına merak salan Katip Çelebi tarafından yazılan eser, Kâtip Çelebi’nin bilime verdiği önemi, Batı bilimini takip ettiğinin göstergesidir. Katip Çelebi’nin coğrafya bilmenin dünyayı tanıma ve anlamada önemli bir rol oynadığını, coğrafya bilen yönetici ve insanların devletleri ve devletlerin yapmak istediklerini anlamaya yardımcı olacağı düşüncesini iyi kavradığının göstergesi olarak değerlendirilebilir. Coğrafya bilenlerin seyyahlardan daha iyi bilgi ve yorumlamaya sahip olduklarını belirtir Katip Çelebi. Coğrafya alanında Doğu anlayışından Batı anlayışına geçişte önemli bir yere sahip olan Cihannümâ’ Osmanlının topraklarını ve topraktaki kültürleri de değerlendirmiştir. İslam coğrafyasındaki coğrafya kitaplarının eksikliğini vurgulayan Katip Çelebi Kristof Kolomb ile Macellan’ın ünlü keşif seyahatlerinden bahseder, Japonya, Asya tasvirleri yapmaktadır. Avrupa’da İzlanda’ya kadar olan coğrafyayı ayrıntılarıyla anlatan eser birçok dile tercüme de edilmiştir. Kâtip Çelebi ele aldığı ülkelerin durumunu, idarî bölümlerini, saltanat şekillerini, siyasî yapılarını, halkın ahlâk ve âdetlerini, binalarını, su, hava, nehirler, dağlar ve bitkilerini, yetiştirilen ürünleri ayrıntılı şekilde anlatmıştır. Gerek Batı kaynakları gerekse İslâm coğrafyacılarının tasniflerinden farklı şekilde Japon adalarından başlanması esere sistematik bakımdan ayrı bir nitelik kazandırmıştır. Katib Çelebi’nin erken ölümü sebebiyle Cihannüma tamamlanamamıştır. Yazar eserin ikinci yazımını Osmanlı Devleti sahasına kadar getirmiş ve ele aldığı son yer Van olmuştur. İbrahim Müteferrika, eseri ilki Asya’yı, ikincisi Avrupa’yı ve dünyanın geri kalan kısımlarını ihtiva etmek üzere iki cilt halinde neşretmeyi planladığı halde sadece Asya’yı anlatan bölümünü 1732’de matbaasında on birinci kitap olarak basmıştır. Osmanlı Devleti’nde aydınların bakış açısını da büyük ölçüde genişletmiş ve bu sahada başka eserlerin yazılmasını sağlayan Cihannümâ, Batı ile geniş kültür birliğini hedefleyen çalışmaların bir sembolü olmuştur.

 

Cihannüma AYT’de nasıl sorulur?

Gerek testlerde gerek deneme sınavlarında Katip Çelebi ve ona ait eserlerin yazar eser eşleştirilmesiyle sorulduğu görülmektedir. ÖSYM tarafından yapılan LYS ve AYT sınavlarında da seçeneklerde yazar eser eşleştirmesi olarak gördüğümüz Katip Çelebi ve eserleri için yeni nesil soru tarzları düşünüldüğünde “seyyah mı bilir, okuyan mı?” şeklinde bir paragraf kurgusunda Cihannüma’nın sorulmaya uygun olabileceği öngörünü taşımaktayız. Ayrıca İslam dünyasında bilime yeterli önemin verilmediğini vurgulayan Asya, Avrupa, Amerika kıtaları ile ilgili bilgilerin verildiği bir kurguyla sorulmaya uygun olduğu kanaatini taşıdığımız eser ayrıca öğretici metin eşleştirmesinde de sorulabilir. AYT’de bir başka kurgu olarak coğrafyayı anlatması, o coğrafyanın kültürü, yaşam şekli hatta evlerine kadar bilgi içeren bir paragraf kurgusunda sorulabilir. Kristof Kolomb ile Macellan’ın Avrupa’daki büyük keşifleriyle ilişkilendirilerek sorulmaya uygun bir eser olarak karşımıza çıkmaktadır Cihannüma. Zor bir bilgi sorusu kurgusunda İbrahim Müteferrika’nın matbaasında basılan bir eser olduğu, öğretici bir eser olarak coğrafya kitabı olduğu, farklı dillere çevrildiği bilgisini içeren bir kurgu ile de sorulabilir. AYT’ye hazırlanan öğrencilerin başka eser ve yazarlar için de öngörülerimizi içeren yazılarımızı okumalarının faydalı olacağı kanaatindeyiz.

 

 

Yazıyı Oyla
Popüler Aramalar

Yazı hakkında görüşlerinizi belirtmek istermisiniz?